Gelako leihotik: Lehen Mundu Gerlako gutunak (IKASOLAS)

Amaiur Epherrek sailarteko proiektu bat eraman zuen Baionako Marracq kolegioko hirugarren mailako elebidun saileko hamabi ikasleekin. Euskararen eta historiaren arteko zubiak eraikiz, asmoa zuen Lehen Mundu Gerla euskaldunen ikuspuntutik lantzeko eta gutuna aspektu ezberdinetatik aztertzeko (ikuspuntu historikoa, linguistikoa, literarioa).
Horra haren lekukotasuna:

Ikasturteko historia saila Lehen Mundu Gerlatik hasi genuen. Euskara sailean, aldiz, udako bakantzen gaia harturik, berrikusketa zenbait eginez abiatu genuen urtea, eta franko laster B2 azterketa aurkeztu nien, bertan ebaluatuak diren bost gaitasunak gogoan ongi atxiki zitzaten. Gainera, aurkezpen horren bidez, urtean zehar landuko genituen sekuentzien antolaketa azaldu nien. Izan ere, azterketako ariketen formatua erabiltzen dut gaien tratatzeko, eta beraz sekuentzien antolatzeko.

Manex Lascanoren konpainia 19170620

Historiako ikasgaia testuinguru zabaletik abiatua genuen, ondotik jendearen bizipenetara heltzeko. Gauza bera egin genuen euskara sailean, lehenik elementu orokorrak eman gero norbanakoen esperientzia historikoa hobeki ulertu ahal izateko. Xabier Montoiaren liburuko zati bat baliatu genuen idatziaren ulermenaren lantzeko; ahozkoaren ulermenarentzat, aldiz, intsumitu eta desertoreei buruzko lekukotasun bat1.

Historia sailean, gutunen ariketa egin aitzin (binaka gutun bat idatzi behar zuten gibelaldetik soldaduei edo frontetik familiakoei, taldearen arabera), euskarako klasean, laburki gutunaren berezitasunak berrikusi genituen, bereziki esakuntza mailan. Horrek garrantzi handia du dudarik gabe, esakuntzaren egokitasunak anakronismoetan ez lerratzea segurtatzen baitie ikasleei, edo bederen zehaztasun historikoari kasu ematera behartzen baititu. Idatziaren ekoizpenaren partea beraz historia sailean egin dute.

Euskal Herrian gutunak nola errezibituak ziren ilustratzeko Josu Martinezen Ama obrari so egin diogu eta ahoz komentatu. Bukaeran, garaiko Euskal Herrian hizkuntzaren lekuari buruzko gogoeta bat ere proposatzen du Martinezek, Eneko Bidegainen tesiaren ispilu bezala. Ondoko sekuentzia batean, eskolaren errola ere galdezkatzera bultza gaitzake horrek; adibidez, egile beraren Anti filmarekin lotura eginez. Hari beretik aztertu ditugu bai Lascano familiaren gutunak (esakuntza, euskalkien azterketa) bai Montoiaren liburuko bigarren zati hautatua. Bertan, Landa euskaldun ez eskolatuak (frantsesa ez daki) eskatzen dio laguntza seminarioan egon den Etxegoieni, familiari idatzi ahal izateko.

Montoiak proposatzen duen testuinguru eta egoera zehatzaren inguruan antolatu genuen elkarrekintza lantzeko ariketa. Horrek borobiltzen du sekuentzian zehar landu guzia. Hau zuten gaia: “Etxegoien eta Landa zarete. Lehen Mundu Gerla garaian, Verduneko trintxera batean, Etxegoien zaindari lanetan dabil, ea alemanik agertuko den. Landa heldu zaio zerbitzu eske, izan ere, gutuna idatzi nahi dio familiari eta ez daki ongi idazten”. Montoiaren testuan agertzen den elkarrizketaren hezurdura berriz erabiltzen eta moldatzen ahal zuten libertate osoz.

Ekoizpen aldetik, bi memento azkar izan dira, bata historiako klasean gutunen idazketarekin, bestea euskara sailean elkarrekintza lantzerakoan. Maila oneko ikasleak dira oro har eta emaitzak kalitatezkoak izan dira edukian, forman zein hizkuntzan. Bikoteak berek osatuak zituzten gutunaren idazteko, baina nihaurk egokitu ditut elkarrekintzarentzat, ikasle guziak eroso sentitzeko gisan eta hitza konfiantzazko ikaskide batekin partekatzeko.
Heldutasun handia erakutsi dute gai korapilatsu, pisu eta bortitzen parean. Kurios agertu dira ere ikusiz mundu mailako gertakari batek nolako inpaktua izan zuen gure jendartean, zer aldaketa eragin zuen (jendartean, ekonomian, politikan, sail militarrean, baita alor soziolinguistikoan ere).
Hala ere, sekuentzia luzexko kausitu dute, ez baitezpada errepikakor, baina egia da bi sailetan gaia -eta lehenago erran bezala, ez da gai hori arin eta alegera- sakonki lantzea luze gerta daitekeela. Gainera, frantsesean ere ardura aipatzen dute (ez beharbada Bigarren Mundu Gerla bezainbat).
Egia erran, proiektuaren ibilbidea aurkezterakoan praktikan egindakoa manera nahiko egituratuan eta logikoan agertzen bada hemen, sekuentzia hori lehen aldiz esperimentatu dut eta hasieran pentsatu euskarri batzuk baztertu behar izan ditut.

1 Xabier Montoia, Hezur gabeko hilak (Susa, 1999) eta Itzaletik argira omenaldia (Baiona, 2018)