Historiaurreko aztarnak EHko mendietan - testua

1. Aitzin solasa

Euskal bortuetako irudi eder hauen bitartez gure arbasoen bizia nolakoa zen aipatuko dugu, ikertzaileen orain arteko lanek ezagutzera ematen diguten neurrian bederen.

Biziki urrun joan gara, iragan denboretan barna, 4 000 urte K.a. non, iduriz, gure artzain arbasoak bizimodu berri bati lotu baitziren, kultura berri bat sorraraziz.

2. Aro aldaketak

Bizimodu berri horren arrazoien ulertzeko oraino biziki urrunago joan behar dugu.

K.a. hamar bat mila urte arte, aro ikaragarri hotza pairatu behar izan zuen orduko jendeak, hainbestetaraino non harpeetan aterpetu behar baitzuen.

Bazterrek ez zuten orain daukaten itxura. 1 200 metrotik goiti elurrez eta hormaz estaliak ziren mendiak.

Behereko aldean ez zegoen zuhaitzik, are gutiago oihanik, zuhaixka batzuk bakarrik. Larreak belar idorrez, branaz eta ihiztoka edo aintzira goroldiotsuz jauntziak ziren.

Klimaren araberako animaliez inguratua zen jendea : elur oreina, orein erraldoia, bisontea, zezena, otsoa, hartz erraldoi belar jalea, zaldia, orein arrunta eta basahuntza.

Gure arbasoak bereziki ihizitik eta doi bat arrantzatik bizi ziren. Udan, belarra, belar eta landare erroak, eta basafruituak biltzen zituzten.

Harrizko tresnak erabiltzen zituzten, bereziki suharrizkoak eta hezurrezkoak, ihiziko eta arrantzako, bai eta zurgintzan, harakintzan eta larrugintzan.

Irudietan dauzkagu Isturitze, Sara, Olha eta beste harpeetan ikertzaileek aurkitu harrizko eta hezurrezko tresnak.

Harria koskatuz baizik ez zekiten lantzen, adibidez giderrik gabeko aizkoren egiteko, aiztoak, karrakailuak, harrizko mokoak, marruskatzekoak, etab...

Hezurrezko tresnak ere egiten zituzten, hala nola eztenak, arpoiak eta jostorratzak...

K.a. 10 000 urteetatik hara, aroa emeki-emeki eztituz joan zen, hezeago bilakatuz. Kanpoaldearen itxura guziz aldatu zen. Goratasun handiko mendietan salbu, elur-hormak urtu ziren, uda partean bederen.

Baso edo oihanez estali ziren bortualdeak eta larreak belar mota berriez. Zuhaitz mota berriak ere agertu ziren, besteak beste pinu gorria, haritza, etab...

Aro hotzeko basabereek, adibidez elur orein eta bisonteek, ihes egin zuten Europa iparraldera. Hemen berriz, garai horretan basurdea eta orkatza ugaritu ziren.

Aro aldaketak sorrarazi zuen bizimodu berri horri mesolito garaia deitzen zaio (grekerazko mesos hitzak “artean, arteko” erran nahi du eta lithos hitzak “harri”). Paleolito garaiaren eta neolito garaiaren artean kokatzen da, hain zuzen (palaios hitzak “zaharra” erran nahi du eta neos hitzak “berria”).

Mesolitoak kultur modu berri oso desberdina sorrarazi eta garatu zuen. K.a. 10 000 urteetatik 4000 urteetaraino iraun zuen, nonbait han.

Elur oreinik eta bisonterik ez izanez, ihiztariek orain ezagutzen ditugun ihizi mota bertsuen harrapatzera lehiatu behar izan zuten.

Klima berriari ihardokitzeko, beharrak izpiritua ernatu eta argitu zion orduko jendeari. Laneko tresna berriak sortu zituen, hala nola suharri puntadun ttipiak, xeheki hozkatuak, handiak baino zorrotzagoak eta giderretan edo gezi puntetan ezartzeko egokiagoak. Zepoak, arkuak eta geziak asmatu zituzten pizti eta hegaztien ihiztatzeko.

Kanpoaldeari lotu sinesmen berriak agertu ziren; han-hemenka aurkitu ibai harri leun tindatuak haien lekukotzat dauzkagu.

3. Neolitoa

Aroa beti epelduz joan zen eta orain ezagutzen dugun aro berdintsura heldu zen 4 000 urte K.a. Neolito garaia deitzen zaio jendeak biziko zuen garai berri horri, erran nahi baitu “harriaren garai berria”. Izena harria lantzeko molde berritik heldu zaio, tresnak harria leunduz egiten hasi baitzen jendea.

Aldakuntza handiak ekarri zituen garai berri honek, garrantzitsuena delarik jendeak ehiza hein batean uztea, hazkuntzari eta doi bat laborantzari lotzeko. Neolitoan euskaldunak artzain eta laborari bilakatu ziren. Laborantzak garapen ahula ukan zuen, Euskal Herriko lurrak malkartsuak, harritsuak eta pobreak direlako. Hazkuntzak, aldiz, hedadura zabala ezagutu zuen. Kopuru handieneko abereak ardiak eta ahuntzak ziren. Gure lurraldean ez basa aharirik eta ez basahuntzik izanez, Ekialde hurbileko artzainek zituzten lehenak hezi eta milako bat urte geroago ziren honaino heldu lehen ardi eta ahuntz heziak. Aldiz, Jesus Altunaren ikerketek pentsatzera ematen digute behien eta urdeen lehen abeltzainak bertako artzainak izan zirela: behia hemen berean hezi zela, behi basatik, eta urdea berdin bertako basurdetik. Irudietan ikusten duzuen behi gorria basa da, basoan sortua; betizua deitzen zaio. Zakurra ere garai horretan hezia izan bide zen, jendearen lagun bilakatuz.

Hazkuntzaren garapen horrek aldakuntza handiak ekarri zituen euskal artzainen bizimoduan. Aldaira urrunak eta luzeak egin behar zituzten beren artaldeekin. Udaberrian eta udan mendian egoiten ziren. Udazkenetik negu hondarreraino aldiz, Euskal Herriko behereko lurretan bazka xuhur izanez, Akitania behealdeko eta Ebro aldeko ordoki belartsu zabaletara bidaiatu behar zuten.

Barandiaranek zioenez, hizkuntza ere aldaira handi horiei esker hazi zen eta aberastu. Alabaina, eskualde urruneko leinu lagunen mintzaira ahaidetasun hurbilekoa zen, eta horrela hitz eta erramolde berriak ikasi zituzten eta euskarari egitura finkoago bat eman. Hizkuntzaren iturria eta oinarria hazkuntza izan zen hain segur.

Neolitoak ezagutu zuen bigarren aldakuntza handia tresnagintzan gertatu zen. Lehengo lanabes motekin oraindik jarraitzen bazuten ere, harri koskatuez bestalde, harriaren leuntzen ikasi zuten.

Hor dauzkagu ikusgai garai hartako aizkora leundu giderdunak, aitzurrak, aiztoak, mailu leunduak, harrizko mokoak, zurginek zuraren leuntzeko erabiltzen zituzten aihotzak, harri leun eta xorrotxak, etab... Ezten asko eta jostorratzak hezurrezkoak ere ziren.

Barandiaranen arabera, eihera harriak ere bazituzten, harri bikoak, azpikoa aska itxurakoa eta gainekoa biribila. Beste aldakuntza handia labeetan gogortu lurrontzien moldatzeak eta erabiltzeak ekarri zuen, xuhurki bildu hazien eta bihien animalietarik zaintzeko, ur garraioko, geroko elikagai askoren gerizatzeko, eta abar... Eltzegintzaren aurkikuntza honek gero lur erregogorreko labeen egiteko ahala emanen zuen, metalen garaiari lekua utziz. Kobreak, brontzeak eta burdinak jendearen bizia arrunt aldatu zuten.

4. Trikuharriak

Neolitoaren azken laurdena arte, hilak harpeetan eta trikuharrietan ehorztea ohikoa zen.

Trikuharriak, dolmen ere deituak, baditu beste izen batzuk Euskal Herrian, lekuan lekukoa: mairietxe, mairu hilarri, jentiletxe, eta abar... Mairietxe deitzen zaie Garazi eta Irati bortualdean. Landu gabeko harri mokorrez eginak dira, lurrean zutik ezarriak. Saihetsetako harriak lerroan finkatuak dira, sarbideko eta gibelaldeko harriekin betan lauki bat osatuz. Harri zabal handi bat daukate estalkitzat.

Eguzkialdera dute beti sarbidea, sineste zaharrean gau ilunaren ondotik biziaren arrapiztearen sinboloa eguzkia zitekeelarik. Lurperatzen den hazia eguzkitara sortzen den gisan, hila ere berpiztuko zelako esperantza zuketen artzainek.

Mairietxeak hilobi iraunkorrak dira beraz, jendeak kanpoaldean eraiki zituen lehenak.

Europa ekialdean agertu ziren lehenik, K.a 5 000 - 4 000 urteetan. Euskal Herriko lehenbizikoak K.a. 4 000 - 3 500 urteetakoak daitezke. Euskal Herriak populu eta mintzaira bereziak izanik ere, beste lurraldeetan sortzen ziren berrikuntzei irekia zitzaien eta horrela kanpoko ohitura anitz bereganatzen zituen, adibidez trikuharrietan ehorztekoa.

Trikuharrien egitura

Trikuharria izari gotorrekoa da, urrundik ikusteko modukoa eta denboran zehar gorputz andana baten aterpetzeko ahalekoa. Neurriz lekuaren goratasunaren araberakoak dira, behealdean handienak eta ttipiagoak mendian. Egitura bertsua daukate edozein lekutan finkatuak izanik ere. Harrizko kutxa handi bat da, non gorpuak luzara etzanik baitaude, zangoak ekialdera eta burua mendebaldera, goiz argia sinbolikoki ikusteko maneran. Egitura soilenekoa lurrean zutik finkatu lau harri zabalez osatua da. Saihetsetako bi harri zabal, hirugarren bat eguzkialdera, eta mendebaldera buruz azkena. Ekialdeko harria apalagoa da, eguzkiaren eta hilen sarbidea izanez. Saihetsetako eta gibeleko harrien gainean pausatua den harri lodi zabal batez estaliak dira.

Irudietan duguna mendialdeko monumentu tipikoa dugu. Neurri xumekoa da mendialdean garelako eta artzainen kopurua apala zelako. Ez bide zituen edozeinen gorpuak aterpetzen baizik eta hain segur garai hartako leinuko buruenak edo jende ospetsuenak.

Ithe

Altzürüküko Ithe oihanean dago trikuharri hau. Iparraldeko handiena da, inpresionagarria, eguzkialdera eraikia, ohi zen gisan. Saihets harri lodi bezain zabalak dauzka. Estalkirik ez du baina bertan ikus dezakezue puskaturik. 15 tonako pisua zuen. Horrelako harri baten moldatzeko, eta are gehiago garraiatzeko eta altxatzeko, jende andana bat beharko zen. Hilobi hau baliatua izan zen neolito garaitik brontzearen garairaino, hots, 1 500 bat urtez. Ikertzaileen ustez, gutienik 30 eta gehienik 50 gorpu aterpetu zituzkeen.

Gorpuarekin batean, gauza berezi batzuk ezartzen ohi ziren. Adibidez aurkitu izan dira hezur hondarren ondoan lurrontzi osoak edo puskatuak, harrizko edo brontzezko gezi muturrak, etab... Hona Mendibe Gaxteeneako trikuharria. Osatzen duten harriei behatzean ohartzen gara saihetsetako eta gibeleko harriak gisuharri hareatsuz eginak direla. Estalki harria aldiz, hareharriz osatua da.

5. Etxolak

Bortu sasoian artzainek epe laburreko etxolak eraikitzen zituzten. Haien aztarnak ugari dira eta oraino ezagun goi alhapideetan, irudi hauetan bezala.

Zuberoako bortuetan gaude, Holtzarteko zintzur ateken gainaldean. Lur muino horiek aterpetzen dituzte gure artzain arbasoen etxolen aztarnak. Azken elurrak urtu bezain laster, goiti etortzen ziren beren artaldeekin eta etxola xume horiek eraikitzen zituzten.

Berek egin lur meta tinko baten gainean finkatzen zuten etxola, hesol eta abar lodiz biribilki itzulikatuz eta lur zotal eta abere larruz estaliz. Iraupen laburrekoa zen eta urte oroz lur muinoaren gainean berreraiki behar zen.

Ohartzen zarete lur muino horiek multzoka daudela, elkarretarik hurbil, 5, 6, 10, 15, 20 bat aldian, zeren garai haietako artzainek beren familiekin bidaiatzen baitzuten, denek betan.

Leinuan bizi ziren eta elkarren behar handia zeukaten edozein etsai motari, jende ala animalia, ihardokitzeko. Maldan finkatuak dira beti egoitza xume horiek, sekula ez zelaigunean, ezen maldari esker euriak zekarren isuria beheiti zebilen, txabola idorrean utziz. Euria egiten zuen anitz, udaberrian bereziki, eta horregatik ere ziren lur muinoen gainean finkatuak.

Errekatxo batetik hurbil zeuden etxola multzo haiek, ura baitezpadakoa baitzen leinuaren beharrentzat, irudietan ageri den bezala. Ohartzen ahal zarete mendeetan zehar leku berak baliatuak izan direla, ondo-ondoan dagoen etxolak erakusten digunaz.

Bestalde, luzaz dudan eman bada ere muino horien jatorria, indusketek garbi frogatu dute ez zeukatela hilobi egiturarik, harrizko hilkutxarik edo jende hezurrik ez delako aurkitu baina bai hesol zilo aztarnak, suharrizko tresnak, eta abar... Gainera hilobi aztarnak ez dira sekula maldan agertzen, ordokian baizik.

6. Monolitoak

Monolito izeneko harri mehar luzeak mendi bizkarretan aurkitzen dira maizenik, batzuk lurrean zutik eta besteak etzanik. Monolito hitzak “harri bakar” erran nahi du. Ez dira hain ugari Euskal Herriko mendietan. Irudietan ikusten duzuen Jacques Blot ikertzaileak 11 baizik ez ditu aurkitu Iparraldean, eta Xabier Peñalver Gipuzkoako arkeologoak 32 Hegoaldean.

Horietarik anitz artzainek 1 000 bat urte K.a. finkatuak daitezke. Beste zenbait ez dira hain aspaldikoak, adibidez Belateko bide erromatarra izeneko galtzadaren bi aldeetakoak, Erdi Arokoak dira iduriz. Ibiltarientzat eta bereziki erromesentzat altxatu zituzketen, elurte handietan bidetik ez zitezen bazter.

Mugarri, zedarri edo zutarri deitzen ditugun harri zaharrenek aldiz, alhapideen mugak seinalatzen zituzketen. Hauek zutik edo etzanik daude. Zutarri horietarik bi ikus daitezke Iparlan eta Gaztenbakarren. Bistan duzuena Iparlakoa da.

Lau kantoiko mugarriak beti etzanik agertzen dira eta iduriz ez dira sekula zutik emanak izan. Kantoiak doi bat koskatuz landuak izan dira lekuan berean. Hor daude oraino bi saihetsetan kendu harri ezpalak.

Nahitara bertan utziak izan dira etzanik, Gorospil, Zaho eta Artzamendikoak, adibidez. Alabaina monolitoa zutik ezarria izan eta, erori balitz, harrigarria izanen zen hasieran pikatua izan zen posizio berean erortzea, beraz pentsa daiteke hasieratik edo zutik, edo etzanik zirela.

Leku estrategiko batzuetan daudelako, ibarren arteko bidegurutzeetan edo bi isuriren mugan, alhapideen mugarriak zirela kontsideratzen dute ikertzaile adituek.

Horien bitartez leinu bakoitzak bere eremuaren zaintzeko ahala bazeukan eta uraz gozatzeko eskubidea.

San Martingo harria

Mugarri horien inguruan egiten zituzketen biltzarrak, artzainen arteko antolakuntzak eta sortzen zitezkeen eztabaiden epaiketak. Biltzar horien oroimena gelditzen zaigu oraino San Martingo harriaren inguruan uztailaren 13an ospatzen den Baretouseko biztanleen eta Erronkarikoen “juntan”.

7. Gotorlekuak

Historiaurrean artzainek eta beren familiek pasaian ziren populu edo leinu arrotz armatuen mehatxua noiztenka jasan behar zuten. Beren etxolak utzirik, babesleku berezietan gerizatzen ziren artaldeekin. Gazteluak deitzen dira mendi gainetan finkaturik dauden babesleku horiek. Gotorlekuak ziren, erran nahi baitu defentsa lekuak, lurrezko pezoi handiz inguratuak eta hesol lodiz tinko-tinko hetsiak. Baziren ere harri idorrezko hormez inguratuak, hala nola Gaztelari Zuberoan, edo Larrango eta Zerku Nafarroa Beherean. Hogei bat menderen buruan hor daude, zutik oraino. Irudietan ikus dezakezue Zerkuko gotorlekua.

8. Harrespilak

Hilen ehorzteko modua aldatu zen emeki-emeki Europan eta Euskal Herrian kobre arotik burdin garaira. Metal Aroa deitzen zaio garai berri horri jendeak orduan ikasi baitzuen metalen erabiltzen, lehenbiziko labeetan urtaraziz eta landuz. Lehen tresnak kobrez eginak ziren, ondotik brontzezkoak egiten ere ikasi zuten, eta azkenik burdinazkoak ere.

Tresnagintzan aitzinamendu garrantzitsua izan zen.

K.a. 1 800 bat urtetatik goiti, trikuharririk ez zen gehiago eraikitzen. Hilak erre eta, harrespil edo cromlech izeneko egitura berriko hilobietan lurperatzen ziren. Euskaraz baratze, jentil-baratze edo mairu-baratze ere deitzen dira. Hilen erretzeko ohitura berri hori nola sortu zen ez dakigu. Trikuharrietan gorpuak suntsitzen ikusirik, gorpuarenganik askatu izpirituan finkatu zuketen gehienik beren sinestea. Garrantzi gutiago ematen zioketen gauzen alde materialari, hots, hilen gorputzei, bai eta hilobiaren kanpoko itxurari, harri xumez osatua baita. Halere, arta berezia hartzen zuten barnearen eraikuntzan.

Hilen erretzeko, haritza edo pagoa zuten bakarrik erabiltzen sugaitzat. Sineste berezi batengatik? Ala haritz eta pago egurrek dutelako sutan indar eta iraupen handiena? Ez dakigu. Indar handiko sua izanen zen zeren ikatz eta hautsez bestalde aurkitu izan diren hezur porroskak arras kiskaliak baitziren. Harrespil bakar batean aurkitu dira gorpu osoaren hezur erreak, Milagateko batean. Besteetan iduriz, gorpua erre eta ahurtara bat hondakin bereizten zuten harrespilaren barnean lurperatzeko.

Harrespilen hiru egiturak

Harrespilak hiru egituraren arabera sailkatzen ditugu : Lehena, harri zutez inguraturik, biribil baten itxurakoa da eta barnealde ordokia du. Bigarrena muinoxka da, harri eta lurrez osatua, harri zutez itzulikatua hau ere. Hirugarrena biribilik gabeko lur eta harri muinoxka da ; tumulu izena ematen zaio.

Bestalde aurkitu dira harpeetan soilki lurperatu gorputz hondakinak, errerik edo erregabeak. Harpe ttipi batzuk ere baliatzen ziren hilen hilobi gisa, lurperatu gabe nahitara utziak, harpeko sarrera hetsirik.

Harrespil batzuek erdian badute lau harri zabalez osaturiko kutxa ttipi bat, 10-15 cm-koa. Haietan ezartzen zituzketen hauts eta hezur hondakin zenbait. Harrespil batzuetan aurkitu dira eltze puskak eta, biziki bakan, lurrontzi osoak. Horietarik bat Blot jaunak aurkitu zuen Urdanarreko harrespil baten ikertzean eta orain ikusgai dugu Baionako Euskal Museoan. Ofrenda xume horiek erakustera eman dezakete garai hartako artzainen pobrezia.

Sinesmen zaharreko sinbolo zenbait atzeman dira harrespiletarik hurbil pausatuak. Arroltze itxurako erreka harri biribil batzuk, adibidez, ukabilaren izarikoak. Luzaz arkeologoek ezin izan dute asmatu zer zitekeen harri horien erranahia. Orain haien ustez arroltze itxurako harri horiek bizi berri baten sinboloak ziren, arroltzeak bizi berri baten esperantza bere baitan duen gisan.

Jada aipatu dugun bezala, kanpotik edo axalez harrespil horiek itxura sinplea badute ere, egitura landua daukate barnealdetik. Kanpoz harri zut larri batzuk dira maizenik ageri baina barnealdea ongi antolaturik dauden lauza mehez apailatua da gehienetan, biribilaren moldatzeko ardura handienarekin.

Erdiko kutxaren lauzak izari desberdinekoak izanagatik ongi pikatuak dira. Garbi ageri da hilobia errespetu handiz osatu zutela! Obraren ongi bukatzeko xedez, lur garbi xehez estaltzen zen. Garai hartako jendeen ezagutzak ekartzen dizkigute beraz harrespil horiek, bai arkitekturaren aldetik, bai sinesmenen aldetik: hezur hondakin pixka bat baizik ez lurperatzea, erranahi sinboliko baten seinale dateke. Arroltze itxurako harri horien garrantzia azpimarratu behar da.

Beste ekarpen bat, zinez inportanta: monumentu horien adina kalkula dezakegu karbono-14ari esker, ikatzen azterketa eginez.

Datazio hauek kobre aroan hasten dira, adibidez Irauko tumuluaren kasuan, eta K.o. garaietaraino heldu dira, Sohandiko harrespilen kasuan adibidez, goi Erdi Aroa arte! Hala ere, Kristoren sortzetik lehen milurtekoaren erdiraino ez dugu dataziorik, hain segur azterketa guti egin delako.

Harrespil hilerriak

Monumentu horiek gehienetan multzoka agertzen dira, bizpahiru edo batzuetan 10 bat, berdin 20 elkarrekin. Batzuetan egiazko hilerriak dira (artzainek hala deitzen dituzte), adibidez Milagaten, Elorrietan eta Okaben.

Hemen Okabeko hilerrietan gaude, Irati oihanaren gainaldean. Harrespil hauek K.a. 2500 urteetan hasi ziren eraikitzen, Kobre Aroan edo Brontze Aroan, 20 mendez jarraituz.

Indusketek erakutsi digute monumentu horiek ez direla nolanahika barreiatuak. Egitura bereko monumentuek beren eremu berezia daukate. Harrespil muinoxkak bizkar hegi gorenean saldoka daude, urruntxeago harrespil ordokiak, eta urrunago berriz harrespilik gabeko muinoxkak.

Egitura berekoak denboran zehar elkarrekin bilduak dira beraz. Ikatz hondakinen azterketek erakusten digute elkarren ondoko bi harrespil ordokik 1000 urteren aldea izan dezaketela eta hemendik 90 metrotan dagoen harrespil muinoxken multzoko bat aldiz, hemengo harrespil ordoki baten adin bertsukoa izan daitekeela. Erran dezakegu harrespilen egituraren araberako zatiketa hori, bai eta multzo bakoitzaren lekuaren hautua, nahitara egiten zituztela, guri arrotz gelditzen bazaigu ere horren arrazoia.

Gorpuak zergatik lurperatzen zituzten egitura desberdinetako multzo batean eta ez bestean? Ohartu gara ere arkitektura edo egitura ederrena duten harrespilak ikuspegi ederrenari buruz finkatuak direla, hemen Orhi mendi ospetsuari begira, adibidez. Nortasun handiko artzainak edo leinu buruzagiak ote ziren leku ederrenean ehortziak, bizian zeukaten lerro bera atxikiz hil ondoan ere?

9. Amaiera

Izan daitezen trikuharri, lur muino, zutarri, mugarri, gotorleku ala harrespil, ikusi ditugun monumentu horiek oro euskal ondarearen parte handi bat dira, Euskal populua artzaingoari eta laborantzari lotu zitzaien garaikoak. Euskaldunak lur honetan behin betiko finkatu ziren denboraren lekuko zahar bezain sakratuak ditugu. Desagertzetik kartsuki begira ditzagun; gutarik bakoitzaren eginbeharra da.

Historia ODT / DOC PDF CM1 - 4. urtea CM2 - 5.urtea

CC-by-nc-sa